V??n ho?? Vi?»‡t Nam
Vi?»‡t Nam c?? m?»™t n?»?n v??n ho?? ?‘??·c s???c, l??u ?‘?»?i g???n li?»?n v?»›i l?»‹ch s?» h?¬nh th? nh v? ph??t tri?»?n c?»§a d??n t?»™c.
C??c nh? s?» h?»?c th?»‘ng nh???t ?? ki???n ?»? m?»™t ?‘i?»?m: Vi?»‡t Nam c?? m?»™t c?»™ng ?‘?»“ng v??n ho?? kh?? r?»™ng l?»›n ?‘?°?»?c h?¬nh th? nh v? o kho???ng n?»a ?‘??§u thi??n ni??n k?»‰ th?»© nh???t tr?°?»›c C??ng nguy??n v? ph??t tri?»?n r?»±c r?»? v? o gi?»?a thi??n ni??n k?»‰ n? y. ???? l? c?»™ng ?‘?»“ng v??n ho?? ????ng S??n. C?»™ng ?‘?»“ng v??n ho?? ???y ph??t tri?»?n cao so v?»›i c??c n?»?n v??n ho?? kh??c ?‘?°??ng th?»?i trong khu v?»±c, c?? nh?»?ng n?©t ?‘?»™c ?‘??o ri??ng nh?°ng v??«n mang nhi?»?u ?‘i?»?m ?‘??·c tr?°ng c?»§a v??n ho?? v??ng ????ng Nam ??, v?¬ c?? chung ch?»§ng g?»‘c Nam ?? (Mongoloid ph?°??ng Nam) v? n?»?n v??n minh l??a n?°?»›c. Nh?»?ng con ?‘?°?»?ng ph??t tri?»?n kh??c nhau c?»§a v??n ho?? b???n ?‘?»‹a t???i c??c khu v?»±c kh??c nhau (l?°u v?»±c s??ng H?»“ng, s??ng M??, s??ng C??? v.v...) ?‘?? h?»™i t?»? v?»›i nhau, h?»?p th? nh v??n ho?? ????ng S??n. ????y c?©ng l? th?»?i k?»? ra ?‘?»?i nh? n?°?»›c "ph??i thai" ?‘??§u ti??n c?»§a Vi?»‡t Nam d?°?»›i h?¬nh th?»©c c?»™ng ?‘?»“ng li??n l? ng v? si??u l? ng (?‘?»? ch?»‘ng gi??·c v? ?‘???p gi?»? ?‘?? tr?»“ng l??a), t?»« ?‘?? c??c b?»™ l???c nguy??n thu?»· ph??t tri?»?n th? nh d??n t?»™c.
Giai ?‘o???n v??n ho?? V??n Lang-??¤u L???c (g??§n n??m 3000 ?‘???n cu?»‘i thi??n ni??n k?»‰ 1 tr?°?»›c CN) v? o th?»?i ?‘???i ?‘?»“ ?‘?»“ng s?? khai, tr???i 18 ?‘?»?i vua H??ng, ?‘?°?»?c coi l? ?‘?»‰nh cao th?»© nh???t c?»§a l?»‹ch s?» v??n ho?? Vi?»‡t Nam, v?»›i s??ng t???o ti??u bi?»?u l? tr?»‘ng ?‘?»“ng ????ng S??n v? k?»? thu??t tr?»“ng l??a n?°?»›c ?»•n ?‘?»‹nh.
Sau giai ?‘o???n ch?»‘ng B???c thu?»™c c?? ?‘??·c tr?°ng ch?»§ y???u l? song song t?»“n t???i hai xu h?°?»›ng H??n ho?? v? ch?»‘ng H??n ho??, giai ?‘o???n ?????i Vi?»‡t (t?»« th??? k?»‰ 10 ?‘???n 15) l? ?‘?»‰nh cao th?»© hai c?»§a v??n ho?? Vi?»‡t Nam. Qua c??c tri?»?u ?‘???i nh? n?°?»›c phong ki???n ?‘?»™c l??p, nh???t l? v?»›i hai c?»™t m?»‘c c??c tri?»?u L??-Tr??§n v? L??, v??n ho?? Vi?»‡t Nam ?‘?°?»?c g??y d?»±ng l???i to? n di?»‡n v? th??ng hoa nhanh ch??ng c?? s?»± ti???p thu ???nh h?°?»?ng to l?»›n c?»§a Ph??t gi??o v? Nho gi??o.
Sau th?»?i k?¬ h?»—n ?‘?»™n L??-M???c v? Tr?»‹nh-Nguy?»…n chia c???t ?‘???t n?°?»›c, r?»“i t?»« ti?»?n ?‘?»? T??y S??n th?»‘ng nh???t ?‘???t n?°?»›c v? l??nh th?»•, nh? Nguy?»…n t?¬m c??ch ph?»?c h?°ng v??n ho?? d?»±a v? o Nho gi??o, nh?°ng l??c ???y Nho gi??o ?‘?? suy t? n v? v??n ho?? ph?°??ng T??y b???t ?‘??§u x??m nh??p n?°?»›c ta. K?©o d? i cho t?»›i khi k???t th??c ch??? ?‘?»™ Ph??p thu?»™c l? s?»± xen c? i v?»? v??n ho?? gi?»?a hai xu h?°?»›ng ??¤u ho?? v? ch?»‘ng ??¤u ho??, l? s?»± ?‘???u tranh gi?»?a v??n ho?? y??u n?°?»›c v?»›i v??n ho?? th?»±c d??n.
Giai ?‘o???n v??n ho?? Vi?»‡t Nam hi?»‡n ?‘???i ?‘?°?»?c h?¬nh th? nh k?»? t?»« nh?»?ng n??m 20-30 c?»§a th??? k?»· n? y, d?°?»›i ng?»?n c?»? c?»§a ch?»§ ngh?©a y??u n?°?»›c v? ch?»§ ngh?©a M??c-L??nin. V?»›i s?»± h?»™i nh??p ng? y c? ng s??u r?»™ng v? o n?»?n v??n minh th??? gi?»›i hi?»‡n ?‘???i, ?‘?»“ng th?»?i gi?»? g?¬n, ph??t huy b???n s???c d??n t?»™c, v??n ho?? Vi?»‡t Nam h?»©a h???n m?»™t ?‘?»‰nh cao l?»‹ch s?» m?»›i.
C?? th?»? n??i xuy??n su?»‘t to? n b?»™ l?»‹ch s?» Vi?»‡t Nam, ?‘?? c?? ba l?»›p v??n ho?? ch?»“ng l??n nhau: l?»›p v??n ho?? b???n ?‘?»‹a, l?»›p v??n ho?? giao l?°u v?»›i Trung Qu?»‘c v? khu v?»±c, l?»›p v??n ho?? giao l?°u v?»›i ph?°??ng T??y. Nh?°ng ?‘??·c ?‘i?»?m ch?nh c?»§a Vi?»‡t Nam l? nh?»? g?»‘c v??n ho?? b???n ?‘?»‹a v?»?ng ch???c n??n ?‘?? kh??ng b?»‹ ???nh h?°?»?ng v??n ho?? ngo???i lai ?‘?»“ng ho??, tr??i l???i c??n bi???t s?» d?»?ng v? Vi?»‡t ho?? c??c ???nh h?°?»?ng ?‘?? l? m gi??§u cho n?»?n v??n ho?? d??n t?»™c.
V??n ho?? d??n t?»™c Vi?»‡t Nam n???y sinh t?»« m?»™t m??i tr?°?»?ng s?»‘ng c?»? th?»?: x?»© n??ng, nhi?»?u s??ng n?°?»›c, n??i g??·p g?»? c?»§a nhi?»?u n?»?n v??n minh l?»›n. ??i?»?u ki?»‡n t?»± nhi??n (nhi?»‡t, ??©m, gi?? m??a, s??ng n?°?»›c, n??ng nghi?»‡p tr?»“ng l??a n?°?»›c...) ?‘?? t??c ?‘?»™ng kh??ng nh?»? ?‘???n ?‘?»?i s?»‘ng v??n ho?? v??t ch???t v? tinh th??§n c?»§a d??n t?»™c, ?‘???n t?nh c??ch, t??m l?? con ng?°?»?i Vi?»‡t Nam. Tuy nhi??n ?‘i?»?u ki?»‡n x?? h?»™i v? l?»‹ch s?» l???i l? nh?»?ng y???u t?»‘ chi ph?»‘i r???t l?»›n ?‘???n v??n ho?? v? t??m l?? d??n t?»™c. Cho n??n c??ng l? c?° d??n v??ng tr?»“ng l??a n?°?»›c, v??«n c?? nh?»?ng ?‘i?»?m kh??c bi?»‡t v?»? v??n ho?? gi?»?a Vi?»‡t Nam v?»›i Th??i Lan, L? o, Indonesia, ???n ???»™ v.v... C??ng c?»™i ngu?»“n v??n ho?? ????ng Nam ??, nh?°ng do s?»± th?»‘ng tr?»‹ l??u d? i c?»§a nh? H??n, c??ng v?»›i vi?»‡c ??p ?‘??·t v??n ho?? H??n, n?»?n v??n ho?? Vi?»‡t Nam ?‘?? bi???n ?‘?»•i theo h?°?»›ng mang th??m c??c ?‘??·c ?‘i?»?m v??n ho?? ????ng ??.
D??n t?»™c Vi?»‡t Nam h?¬nh th? nh s?»›m v? lu??n lu??n ph???i l? m c??c cu?»™c chi???n tranh gi?»? n?°?»›c, t?»« ?‘?? t???o n??n m?»™t ?‘??·c tr?°ng v??n ho?? n?»•i b??t: t?° t?°?»?ng y??u n?°?»›c th???m s??u v? bao tr??m m?»?i l?©nh v?»±c. C??c y???u t?»‘ c?»™ng ?‘?»“ng c?? ngu?»“n g?»‘c nguy??n thu?»· ?‘?? s?»›m ?‘?°?»?c c?»‘ k???t l???i, tr?»? th? nh c?? s?»? ph??t tri?»?n ch?»§ ngh?©a y??u n?°?»›c v? ?? th?»©c d??n t?»™c. Chi???n tranh li??n mi??n, ?‘?? c?©ng l? l?? do ch?»§ y???u khi???n cho l?»‹ch s?» ph??t tri?»?n x?? h?»™i Vi?»‡t Nam c?? t?nh b???t th?°?»?ng, t???t c??? c??c k???t c???u kinh t???-x?? h?»™i th?°?»?ng b?»‹ chi???n tranh l? m gi??n ?‘o???n, kh?? ?‘???t ?‘???n ?‘i?»?m ?‘?»‰nh c?»§a s?»± ph??t tri?»?n ch?n mu?»“i. C?©ng v?¬ chi???n tranh ph?? ho???i, Vi?»‡t Nam ?t c?? ?‘?°?»?c nh?»?ng c??ng tr?¬nh v??n ho??-ngh?»‡ thu??t ?‘?»“ s?»™, ho??·c n???u c?? c?©ng kh??ng b???o t?»“n ?‘?°?»?c nguy??n v???n.
Vi?»‡t Nam g?»“m 54 d??n t?»™c c??ng chung s?»‘ng tr??n l??nh th?»•, m?»—i d??n t?»™c m?»™t s???c th??i ri??ng, cho n??n v??n ho?? Vi?»‡t Nam l? m?»™t s?»± th?»‘ng nh???t trong ?‘a d???ng. Ngo? i v??n ho?? Vi?»‡t-M?°?»?ng mang t?nh ti??u bi?»?u, c??n c?? c??c nh??m v??n ho?? ?‘??·c s???c kh??c nh?° T? y-N??ng ,Th??i,Ch? m, Hoa-Ng??i, M??n- Kh??me, H'M??ng-Dao, nh???t l? v??n ho?? c??c d??n t?»™c T??y Nguy??n gi?»? ?‘?°?»?c nh?»?ng truy?»?n th?»‘ng kh?? phong ph?? v? to? n di?»‡n cu??? m?»™t x?? h?»™i thu??§n n??ng nghi?»‡p g???n b?? v?»›i r?»«ng n??i t?»± nhi??n. D?°?»›i ?‘??y l? c??i nh?¬n kh??i qu??t v?»? c??c l?©nh v?»±c v??n ho?? ch?»§ y???u:
1. Tri???t h?»?c v? t?° t?°?»?ng
L??c ?‘??§u ch?»‰ l? nh?»?ng y???u t?»‘ t?»± nhi??n nguy??n thu?»· th?? s?? v?»? duy v??t v? bi?»‡n ch?»©ng, t?° t?°?»?ng ng?°?»?i Vi?»‡t tr?»™n l??«n v?»›i t?n ng?°?»?ng. Tuy nhi??n, xu???t ph??t t?»« g?»‘c v??n h??a n??ng nghi?»‡p, kh??c v?»›i g?»‘c v??n ho?? du m?»?c ?»? ch?»— tr?»?ng t?©nh h??n ?‘?»™ng, l???i c?? li??n quan nhi?»?u v?»›i c??c hi?»‡n t?°?»?ng t?»± nhi??n, t?° t?°?»?ng tri???t h?»?c Vi?»‡t Nam ?‘??·c bi?»‡t ch?? t??m ?‘???n c??c m?»‘i quan h?»‡ m? s???n ph??©m ?‘i?»?n h?¬nh l? thuy???t ??m d?°??ng ng?© h? nh (kh??ng ho? n to? n gi?»‘ng Trung Qu?»‘c) v? bi?»?u hi?»‡n c?»? th?»? r?µ nh???t l? l?»‘i s?»‘ng qu??n b?¬nh h?°?»›ng t?»›i s?»± h? i ho? .
Sau ?‘??, ch?»‹u nhi?»?u ???nh h?°?»?ng t?° t?°?»?ng c?»§a Ph??t gi??o, Nho gi??o, ?????o gi??o ?‘?°?»?c dung h?»?p v? Vi?»‡t ho?? ?‘?? g??p ph??§n v? o s?»± ph??t tri?»?n c?»§a x?? h?»™i v? v??n ho?? Vi?»‡t Nam. ????·c bi?»‡t c??c nh? Thi?»?n h?»?c ?‘?»?i Tr??§n ?‘?? suy ngh?© v? ki???n gi???i h??§u h???t c??c v???n ?‘?»? tri???t h?»?c m? Ph??t gi??o ?‘??·t ra (T??m-Ph??t, Kh??ng-C??, S?»‘ng-Ch???t...) m?»™t c??ch ?‘?»™c ?‘??o, ri??ng bi?»‡t. Tuy Nho h?»?c v?»? sau th?»‹nh v?°?»?ng, nhi?»?u danh nho Vi?»‡t Nam c?©ng kh??ng nghi??n c?»©u Kh?»•ng-M???nh m?»™t c??ch c??u n?»‡, m?? qu??ng, m? h?»? ti???p nh??n c??? tinh th??§n Ph??t gi??o, L??o-Trang n??n t?° t?°?»?ng h?»? c?? ph??§n thanh tho??t, ph??ng kho??ng, g??§n g?©i nh??n d??n v? ho? v?»›i thi??n nhi??n h??n.
?»? c??c tri?»?u ?‘???i chuy??n ch??? quan li??u, t?° t?°?»?ng phong ki???n n??·ng n?»? ?‘?? n?©n n??ng d??n v? tr??i bu?»™c ph?»? n?»?, nh?°ng n???p d??n ch?»§ l? ng m???c, t?nh c?»™ng ?‘?»“ng nguy??n thu?»· v??«n t?»“n t???i tr??n c?? s?»? kinh t??? n??ng nghi?»‡p t?»± c???p t?»± t??c. C???m r?»… s??u trong x?? h?»™i n??ng nghi?»‡p Vi?»‡t Nam l? t?° t?°?»?ng n??ng d??n c?? nhi?»?u n?©t t?ch c?»±c v? ti??u bi?»?u cho con ng?°?»?i Vi?»‡t Nam truy?»?n th?»‘ng. H?»? l? n??ng c?»‘t ch?»‘ng ngo???i x??m qua c??c cu?»™c kh??ng chi???n v? n?»•i d??y. H?»? s???n sinh ra nhi?»?u t?°?»›ng l?©nh c?? t? i, l??nh t?»? ngh?©a qu??n, m? ?‘?»‰nh cao l? ng?°?»?i anh h??ng ??o v???i Quang Trung-Nguy?»…n Hu?»‡ cu?»‘i th??? k?»· 18.
Ch?nh s??ch tr?»?ng n??ng ?»©c th?°??ng, ch?»§ y???u d?°?»›i tri?»?u Nguy?»…n, khi???n cho ?? th?»©c th?»‹ d??n ch??m ph??t tri?»?n. Vi?»‡t Nam x?°a kia coi tr?»?ng nh???t n??ng nh?¬ s?©, ho??·c nh???t s?© nh?¬ n??ng, th?°??ng nh??n b?»‹ khinh r??», c??c ngh?»? kh??c th?°?»?ng b?»‹ coi l? ngh?»? ph?»?, k?»? c??? ho???t ?‘?»™ng v??n ho??.
Th??? k?»· 19, phong ki???n trong n?°?»›c suy t? n, v??n minh Trung Hoa suy tho??i, th?¬ v??n ho?? ph?°??ng T??y b???t ?‘??§u x??m nh??p Vi?»‡t Nam theo n??ng s??ng th?»±c d??n. Giai c???p c??ng nh??n h?¬nh th? nh v? o ?‘??§u th??? k?»‰ 20 theo ch?°??ng tr?¬nh khai th??c thu?»™c ?‘?»‹a. T?° t?°?»?ng M??c-L??nin ?‘?°?»?c du nh??p v? o Vi?»‡t Nam nh?»?ng n??m 20-30 k???t h?»?p v?»›i ch?»§ ngh?©a y??u n?°?»›c tr?»? th? nh ?‘?»™ng l?»±c bi???n ?‘?»•i l?»‹ch s?» ?‘?°a ?‘???t n?°?»›c ti???n l??n ?‘?»™c l??p, d??n ch?»§ v? ch?»§ ngh?©a x?? h?»™i. Ti??u bi?»?u cho th?»?i ?‘???i n? y l? H?»“ Ch? Minh, anh h??ng d??n t?»™c, nh? t?° t?°?»?ng v? danh nh??n v??n ho?? ?‘?°?»?c qu?»‘c t??? th?»«a nh??n. Giai c???p t?° s???n d??n t?»™c y???u ?»›t ch?»‰ ti???n h? nh ?‘?°?»?c m?»™t s?»‘ cu?»™c c???i c??ch b?»™ ph??n ?»? n?»a ?‘??§u th??? k?»‰ 20.
Nh?° v??y, Vi?»‡t Nam kh??ng c?? m?»™t h?»‡ th?»‘ng l?? lu??n tri???t h?»?c v? t?° t?°?»?ng ri??ng, thi???u tri???t gia t??§m c?»? qu?»‘c t???. Nh?°ng kh??ng c?? ngh?©a l? kh??ng c?? nh?»?ng tri???t l?? s?»‘ng v? nh?»?ng t?° t?°?»?ng ph?? h?»?p v?»›i d??n t?»™c m?¬nh.
X?? h?»™i n??ng nghi?»‡p c?? ?‘??·c tr?°ng l? t?nh c?»™ng ?‘?»“ng l? ng x?? v?»›i nhi?»?u t? n d?° nguy??n thu?»· k?©o d? i ?‘?? t???o ra t?nh c??ch ?‘??·c th?? c?»§a con ng?°?»?i Vi?»‡t Nam. ???? l? m?»™t l?»‘i t?° duy l?°?»?ng h?»?p (dualisme), m?»™t c??ch t?° duy c?»? th?»?, thi??n v?»? kinh nghi?»‡m c???m t?nh h??n l? duy l??, ?°a h?¬nh t?°?»?ng h??n kh??i ni?»‡m, nh?°ng uy?»?n chuy?»?n linh ho???t, d?»… dung h?»?p, d?»… th?ch nghi. ???? l? m?»™t l?»‘i s?»‘ng n??·ng t?¬nh ngh?©a, ?‘o? n k???t g???n b?? v?»›i h?»? h? ng, l? ng n?°?»›c (v?¬ n?°?»›c m???t nh? tan, l?»?t th?¬ l??t c??? l? ng). ???? l? m?»™t c??ch h? nh ?‘?»™ng theo xu h?°?»›ng gi???i quy???t dung ho? , qu??n b?¬nh, d?»±a d??«m c??c m?»‘i quan h?»‡, ?‘?»“ng th?»?i c?©ng kh??n kh?©o gi?»?i ?»©ng bi???n ?‘?? t?»«ng nhi?»?u l??§n bi???t l???y nhu th???ng c?°??ng, l???y y???u ch?»‘ng m???nh trong l?»‹ch s?».
Trong c??c b??c thang gi?? tr?»‹ tinh th??§n, Vi?»‡t Nam ?‘?»? cao ch?»? Nh??n, k???t h?»?p ch??·t ch??? Nh??n v?»›i Ngh?©a, Nh??n v?»›i ???»©c, b???t nh??n b???t ngh?©a ?‘?»“ng ngh?©a v?»›i th???t ?‘?»©c. Nguy?»…n Tr??i t?»«ng di?»…n t??? quan ni?»‡m Nh??n Ngh?©a c?»§a ng?°?»?i Vi?»‡t - ?‘?»‘i l??p v?»›i c?°?»?ng b???o, n??ng l??n th? nh c?? s?»? c?»§a ?‘?°?»?ng l?»‘i tr?»‹ n?°?»›c v? c?»©u n?°?»›c. Vi?»‡t Nam hi?»?u ch?»? Trung l? Trung v?»›i n?°?»›c, cao h??n Trung v?»›i vua, tr?»?ng ch?»? Hi???u nh?°ng kh??ng qu?? b?? h???p trong khu??n kh?»• gia ?‘?¬nh. Ch?»? Ph??c c?©ng ?‘?»©ng h? ng ?‘??§u b???ng gi?? tr?»‹ ?‘?»?i s?»‘ng, ng?°?»?i ta khen nh? c?? ph??c h??n l? khen gi??§u, khen sang.
Tr??n con ?‘?°?»?ng c??ng nghi?»‡p ho??, hi?»‡n ?‘???i ho??, h?»™i nh??p th??? gi?»›i, s??? ph???i ph???n ?‘???u kh???c ph?»?c m?»™t s?»‘ nh?°?»?c ?‘i?»?m trong v??n ho?? truy?»?n th?»‘ng; k?©m t?° duy l??g?ch v? khoa h?»?c k?»? thu??t; ?‘??§u ??c gia tr?°?»?ng, b???o th?»§, ?‘?»‹a ph?°??ng, h???p h??i; t?° t?°?»?ng b?¬nh qu??n; xu h?°?»›ng ph?»§ ?‘?»‹nh c?? nh??n, san b??±ng c?? t?nh; t?»‡ ?°a s??ng b??i v? th??§n th??nh ho??; th??i chu?»™ng t?»« ch?°??ng h?° danh, y???u v?»? t?»• ch?»©c th?»±c ti?»…n...
2. Phong t?»?c t??p qu??n
Ng?°?»?i Vi?»‡t v?»‘n thi???t th?»±c, chu?»™ng ??n ch???c m??·c b?»?n. ????§u ti??n l? ??n, c?? th?»±c m?»›i v?»±c ?‘?°?»?c ?‘???o, tr?»?i ?‘??nh c??n tr??nh b?»?a ??n. C?? c???u ??n thi??n v?»? th?»±c v??t, c??m rau l? ch?nh c?»™ng th??m thu?»· s???n. Lu?»™c l? c??ch n???u ??n ?‘??·c s???c c?»§a Vi?»‡t Nam. Nh?°ng c??ch th?»©c ch??? bi???n m??n ??n l???i gi??§u t?nh t?»•ng h?»?p, k???t h?»?p nhi?»?u ch???t li?»‡u v? gia v?»‹.
Ng?°?»?i Vi?»‡t hay d??ng c??c ch???t li?»‡u v???i c?? ngu?»“n g?»‘c th?»±c v??t, m?»?ng, nh???, tho??ng, ph?? h?»?p x?»© n??ng, v?»›i c??c s???c m? u n??u, ch? m, ?‘en. Trang ph?»?c nam gi?»›i ph??t tri?»?n t?»« ?‘??ng kh?»‘ ?»? tr??§n ?‘???n ??o c??nh, qu??§n ta (qu??§n T? u c???i bi???n). N?»? gi?»›i x?°a ph?»• bi???n m??·c y???m, v??y, ??o t?»© th??n sau n? y ?‘?»•i th? nh chi???c ??o d? i hi?»‡n ?‘???i. N??i chung, ph?»? n?»? Vi?»‡t Nam l? m ?‘???p m?»™t c??ch t??? nh?»‹, k?n ?‘??o trong m?»™t x?? h?»™i "c??i n???t ?‘??nh ch???t c??i ?‘???p". Trang ph?»?c c?© c?©ng ch?? ?? ?‘???n kh??n, n??n, th???t l?°ng.
Ng??i nh? Vi?»‡t Nam x?°a g???n li?»?n v?»›i m??i tr?°?»?ng s??ng n?°?»›c (nh? s? n, m??i cong). Sau ?‘?? l? nh? tranh v??ch ?‘???t, l?»?p r???, v??t li?»‡u ch?»§ y???u l? tre g?»—, kh??ng cao qu?? ?‘?»? ch?»‘ng gi?? b??o, quan tr?»?ng nh???t l? h?°?»›ng nh? th?°?»?ng quay v?»? ph?a Nam ch?»‘ng n??ng, tr??nh r?©t. Nh? c?©ng kh??ng r?»™ng qu?? ?‘?»? nh?°?»?ng di?»‡n t?ch cho s??n, ao, v?°?»?n c??y. V??? l???i, ng?°?»?i Vi?»‡t Nam quan ni?»‡m "r?»™ng nh? kh??ng b??±ng r?»™ng b?»?ng". C??c ki???n tr??c c?»• b?»? th??? th?°?»?ng ??©n m?¬nh v? ho? v?»›i thi??n nhi??n.
Ph?°??ng ti?»‡n ?‘i l???i c?»• truy?»?n ch?»§ y???u l? ?‘?°?»?ng thu?»·. Con thuy?»?n c??c lo???i l? h?¬nh ???nh th??n quen c?»§a c???nh quan ?‘?»‹a l??-nh??n v??n Vi?»‡t Nam, c??ng v?»›i d??ng s??ng, b???n n?°?»›c.
C??c phong t?»?c h??n nh??n, tang ma, l?»… t???t, l?»… h?»™i c?»§a Vi?»‡t Nam ?‘?»?u g???n v?»›i t?nh c?»™ng ?‘?»“ng l? ng x??. H??n nh??n x?°a kh??ng ch?»‰ l? nhu c??§u ?‘??i l?»©a m? c??n ph???i ?‘??p ?»©ng quy?»?n l?»?i c?»§a gia t?»™c, gia ?‘?¬nh, l? ng x??, n??n k?©n ng?°?»?i r???t k?»?, ch?»?n ng? y l? nh th??ng t?»‘t, tr???i qua nhi?»?u l?»… t?»« gi???m ng?µ, ??n h?»?i, ?‘??n d??u ?‘???n t?? h?»“ng, h?»?p c??©n, l???i m??·t, v? ph???i n?»™p cheo ?‘?»? ch?nh th?»©c ?‘?°?»?c th?»«a nh??n l? th? nh vi??n c?»§a l? ng x??m. T?»?c l?»… tang c?©ng r???t t?»‰ m?»‰, th?»? hi?»‡n th?°??ng x??t v? ti?»…n ?‘?°a ng?°?»?i th??n qua b??n kia th??? gi?»›i, kh??ng ch?»‰ do gia ?‘?¬nh lo m? h? ng x??m l??ng gi?»?ng t??n t?¬nh gi??p ?‘?»?.
Vi?»‡t Nam l? ?‘???t n?°?»›c c?»§a l?»… h?»™i quanh n??m, nh???t l? v? o m??a xu??n, n??ng nh? n. C??c t???t ch?nh l? t???t Nguy??n ?‘??n, t???t R??±m th??ng Gi??ng, t???t H? n th?»±c, t???t ??oan ng?»?, t???t R??±m th??ng B???y, t???t Trung thu, t???t ?”ng t??o... M?»—i v??ng th?°?»?ng c?? l?»… h?»™i ri??ng, quan tr?»?ng nh???t l? c??c l?»… h?»™i n??ng nghi?»‡p (c??§u m?°a, xu?»‘ng ?‘?»“ng, c??m m?»›i...), c??c l?»… h?»™i ngh?»? nghi?»‡p (?‘??c ?‘?»“ng, r??n, ph??o, ?‘ua ghe...). Ngo? i ra l? c??c l?»… h?»™i k?»‰ ni?»‡m c??c b??c anh h??ng c?? c??ng v?»›i n?°?»›c, c??c l?»… h?»™i t??n gi??o v? v??n ho?? (h?»™i ch??a). L?»… h?»™i c?? 2 ph??§n: ph??§n l?»… mang ?? ngh?©a c??§u xin v? t??? ??n, ph??§n h?»™i l? sinh ho???t v??n ho?? c?»™ng ?‘?»“ng g?»“m nhi?»?u tr?? ch??i, cu?»™c thi d??n gian.
3. T?n ng?°?»?ng v? t??n gi??o
T?n ng?°?»?ng d??n gian Vi?»‡t Nam t?»« c?»• x?°a ?‘?? bao h? m:
T?n ng?°?»?ng ph?»“n th?»±c, t?n ng?°?»?ng s??ng b??i t?»± nhi??n v? t?n ng?°?»?ng s??ng b??i con ng?°?»?i. Con ng?°?»?i c??§n sinh s??i, m??a m? ng c??§n t?°??i t?»‘t ?‘?»? duy tr?¬ v? ph??t tri?»?n s?»± s?»‘ng, n??n ?‘?? n???y sinh t?n ng?°?»?ng ph?»“n th?»±c. ?»? Vi?»‡t Nam, t?n ng?°?»?ng ?‘?? t?»“n t???i l??u d? i, d?°?»›i hai d???ng bi?»?u hi?»‡n: th?»? sinh th?»±c kh? nam v? n?»? (kh??c v?»›i ???n ???»™ ch?»‰ th?»? sinh th?»±c kh? nam) v? th?»? c??? h? nh vi giao ph?»‘i (ng?°?»?i v? th??, ngay ?»? ????ng Nam ?? c?©ng ?t c?? d??n t?»™c th?»? vi?»‡c n? y). D???u t?ch tr??n c??n ?‘?»? l???i ?»? nhi?»?u di v??t t?°?»?ng v? ch??n c?»™t ?‘??, trong trang tr? c??c nh? m?»“ T??y Nguy??n, trong m?»™t s?»‘ phong t?»?c v? ?‘i?»‡u m??a, r?µ nh???t l? ?»? h?¬nh d??ng v? hoa v??n c??c tr?»‘ng ?‘?»“ng c?»•.
N??ng nghi?»‡p tr?»“ng l??a n?°?»›c ph?»? thu?»™c v? o nhi?»?u y???u t?»‘ t?»± nhi??n ?‘?? ?‘?°a ?‘???n t?n ng?°?»?ng s??ng b??i t?»± nhi??n. ?»? Vi?»‡t Nam, ?‘?? l? t?n ng?°?»?ng ?‘a th??§n v? coi tr?»?ng n?»? th??§n, l???i th?»? c??? ?‘?»™ng v??t v? th?»±c v??t. M?»™t cu?»‘n s??ch nghi??n c?»©u (xu???t b???n n??m 1984) ?‘?? li?»‡t k?? ?‘?°?»?c 75 n?»? th??§n, ch?»§ y???u l? c??c b? m???, c??c M??«u (kh??ng nh?»?ng c?? ?”ng Tr?»?i, m? c??n c?? B? Tr?»?i t?»©c M??«u C?»u Tr??ng, ngo? i ra l? M??«u Th?°?»?ng Ng? n, B? ch??a S??ng v.v...). V?»? th?»±c v??t ?‘?°?»?c t??n s??ng nh???t l? C??y l??a, sau ?‘?? t?»›i C??y ?‘a, C??y cau, C??y d??u, qu??? B??§u. V?»? ?‘?»™ng v??t, thi??n v?»? th?»? th?? hi?»?n nh?° h?°??u, nai, c??c, kh??ng th?»? th?? d?»? nh?° v??n ho?? du m?»?c, ?‘??·c bi?»‡t l? th?»? c??c lo? i v??t ph?»• bi???n ?»? v??ng s??ng n?°?»›c nh?° chim n?°?»›c, r???n, c?? s???u. Ng?°?»?i Vi?»‡t t?»± nh??n l? thu?»™c v?»? h?»? H?»“ng B? ng, gi?»‘ng Ti??n R?»“ng (H?»“ng B? ng l? t??n m?»™t lo? i chim n?°?»›c l?»›n, Ti??n l? s?»± tr?»«u t?°?»?ng ho?? m?»™t gi?»‘ng chim ?‘??» tr?»©ng, R?»“ng s?»± tr?»«u t?°?»?ng ho?? t?»« r???n, c?? s???u). R?»“ng sinh ra t?»« n?°?»›c bay l??n tr?»?i l? bi?»?u tr?°ng ?‘?»™c ?‘??o ?‘??§y ?? ngh?©a c?»§a d??n t?»™c Vi?»‡t Nam.
Trong t?n ng?°?»?ng s??ng b??i con ng?°?»?i, ph?»• bi???n nh???t l? t?»?c th?»? c??ng t?»• ti??n, g??§n nh?° tr?»? th? nh m?»™t th?»© t??n gi??o c?»§a ng?°?»?i Vi?»‡t Nam (trong Nam b?»™ g?»?i l? ?????o ?”ng B? ). Vi?»‡t Nam tr?»?ng ng? y m???t l? d?»‹p c??ng gi?»— h??n ng? y sinh. Nh? n? o c?©ng th?»? Th?»• c??ng l? v?»‹ th??§n tr??ng coi gia c?°, gi?»? g?¬n ho??? ph??c cho c??? nh? . L? ng n? o c?©ng th?»? Th? nh ho? ng l? v?»‹ th??§n cai qu???n che ch?»? cho c??? l? ng (th?°?»?ng t??n vinh nh?»?ng ng?°???¬ c?? c??ng khai ph?? l??p nghi?»‡p cho d??n l? ng, ho??·c c??c anh h??ng d??n t?»™c ?‘?? sinh hay m???t ?»? l? ng). C??? n?°?»›c th?»? vua t?»•, c?? ng? y gi?»— t?»• chung (H?»™i ?‘?»?n H??ng). ????·c bi?»‡t vi?»‡c th?»? T?»© B???t T?» l? th?»? nh?»?ng gi?? tr?»‹ r???t ?‘???p c?»§a d??n t?»™c: Th??nh T???n Vi??n (ch?»‘ng l?»?t), Th??nh Gi??ng (ch?»‘ng ngo???i x??m), Ch?» ???»“ng T?» (nh? ngh??o c??ng v?»? ngoan c?°?»?ng x??y d?»±ng c?? nghi?»‡p gi??§u c??), b? Ch??a Li?»…u H???nh (c??ng ch??a con Tr?»?i t?»« b?»? Thi??n ?‘?¬nh xu?»‘ng tr??§n l? m ng?°?»?i ph?»? n?»? kh??t khao h???nh ph??c b?¬nh th?°?»?ng).
M??·c d?? c?? tr?°?»?ng h?»?p d??«n t?»›i m?? t?n d?»‹ ?‘oan, t?n ng?°?»?ng d??n gian s?»‘ng d??»o dai v? ho? tr?»™n c??? v? o c??c t??n gi??o ch?nh th?»‘ng.
Ph??t gi??o (Ti?»?u th?»«a) c?? th?»? ?‘?? ?‘?°?»?c du nh??p tr?»±c ti???p t?»« ???n ???»™ qua ?‘?°?»?ng bi?»?n v? o Vi?»‡t Nam kho???ng th??? k?»‰ 2 sau CN. Ph??t gi??o Vi?»‡t Nam kh??ng xu???t th??? m? nh??p th???, g???n v?»›i ph?? ch??, c??§u xin t? i l?»™c, ph??c th?»? h??n l? tu h? nh tho??t t?»?c. Khi Ph??t gi??o (?????i th?»«a) t?»« Trung Qu?»‘c v? o n?°?»›c ta, t??ng l?»? Vi?»‡t Nam m?»›i ?‘i s??u h??n v? o Ph??t h?»?c, nh?°ng d??§n h?¬nh th? nh nh?»?ng t??n ph??i ri??ng nh?° Thi?»?n T??ng Tr??c L??m ?‘?»? cao Ph??t t???i t??m. Th?»?i L??-Tr??§n, Ph??t gi??o c?»±c th?»‹nh nh?°ng v??«n ?‘??n nh??n c??? Nho gi??o, L??o gi??o, t???o n??n b?»™ m??·t v??n ho?? mang t?nh ch???t "Tam gi??o ?‘?»“ng nguy??n" (c??? ba t??n gi??o c??ng t?»“n t???i). Qua nhi?»?u b?°?»›c th??ng tr??§m, ?‘???o Ph??t tr?»? n??n th??n thi???t v?»›i ng?°?»?i Vi?»‡t Nam, th?»‘ng k?? n??m 1993 cho bi???t v??«n c?? t?»›i 3 tri?»‡u t?n ?‘?»“ xu???t gia v? kho???ng 10 tri?»‡u ng?°?»?i th?°?»?ng xuy??n v??n ch??a l?»… Ph??t.
Th?»?i B???c thu?»™c, Nho gi??o ch?°a c?? ch?»— ?‘?»©ng trong x?? h?»™i Vi?»‡t Nam, ?‘???n n??m 1070 L?? Th??i T?»• l??p V??n Mi???u th?»? Chu C??ng-Kh?»•ng T?» m?»›i c?? th?»? xem l? ?‘?°?»?c ti???p nh??n ch?nh th?»©c. Th??? k?»‰ 15, do nhu c??§u x??y d?»±ng ?‘???t n?°?»›c th?»‘ng nh???t, ch?nh quy?»?n t??p trung, x?? h?»™i tr??t t?»±, Nho gi??o thay ch??n Ph??t gi??o tr?»? th? nh qu?»‘c gi??o d?°?»›i tri?»?u L??. Nho gi??o, ch?»§ y???u l? T?»‘ng Nho, b??m ch???c v? o c?? ch??? ch?nh tr?»‹-x?? h?»™i, v? o ch??? ?‘?»™ h?»?c h? nh khoa c?», v? o t??§ng l?»›p nho s?©, d??§n chi???m l?©nh ?‘?»?i s?»‘ng tinh th??§n x?? h?»™i. Nh?°ng Nho gi??o c?©ng ch?»‰ ?‘?°?»?c ti???p th?»? ?»? Vi?»‡t Nam t?»«ng y???u t?»‘ ri??ng l??» - nh???t l? v?»? ch?nh tr?»‹-?‘???o ?‘?»©c, ch?»© kh??ng b?? nguy??n xi c??? h?»‡ th?»‘ng.
?????o gi??o th??m nh??p v? o Vi?»‡t Nam kho???ng cu?»‘i th??? k?»‰ 2. Do thuy???t v?? vi mang t?° t?°?»?ng ph???n kh??ng b?»?n th?»‘ng tr?»‹, n?? ?‘?°?»?c ng?°?»?i d??n d??ng l? m v?© kh? ch?»‘ng phong ki???n ph?°??ng B???c. N?? l???i c?? nhi?»?u y???u t?»‘ th??§n ti??n, huy?»?n b?, n??n h?»?p v?»›i ti?»?m th?»©c con ng?°?»?i v? t?n ng?°?»?ng nguy??n thu?»·. Nhi?»?u nh? nho c?© m?»™ khuynh h?°?»›ng ?°a thanh t?©nh, nh? n l???c c?»§a L??o-Trang. Nh?°ng t?»« l??u ?????o gi??o nh?° m?»™t t??n gi??o kh??ng t?»“n t???i n?»?a, ch?»‰ c??n ?‘?»? l???i di s???n trong tin ng?°?»?ng d??n gian.
Ki-t?? gi??o ?‘???n Vi?»‡t Nam v? o th??? k?»‰ 17 nh?° m?»™t kh??u m??i gi?»›i trung gian c?»§a v??n ho?? ph?°??ng T??y v? c?»§a ch?»§ ngh?©a th?»±c d??n. N?? tranh th?»§ ?‘?°?»?c c?? h?»™i thu??n l?»?i: ch??? ?‘?»™ phong ki???n kh?»§ng ho???ng, Ph??t gi??o suy ?‘?»“i, Nho gi??o b??? t???c, ?‘?»? tr?»? th? nh ch?»— an ?»§i tinh th??§n cho m?»™t b?»™ ph??n d??n ch??ng nh?°ng trong m?»™t th?»?i gian d? i kh??ng ho? ?‘?»“ng ?‘?°?»?c v?»›i v??n ho?? Vi?»‡t Nam. Tr??i l???i, n?? bu?»™c ph???i ?‘?»? gi??o d??n l??p b? n th?»? trong nh? . Ch?»‰ khi ho? Ph??c ??m trong d??n t?»™c, n?? m?»›i ?‘?»©ng ?‘?°?»?c ?»? Vi?»‡t Nam. N??m 1993 c?? kho???ng 5 tri?»‡u t?n ?‘?»“ c??ng gi??o v? g??§n n?»a tri?»‡u t?n ?‘?»‘ Tin L? nh.
C??c t??n gi??o b??n ngo? i du nh??p v? o Vi?»‡t Nam kh??ng l? m m???t ?‘i t?n ng?°?»?ng d??n gian b???n ?‘?»‹a m? ho? quy?»‡n v? o nhau l? m cho c??? hai ph?a ?‘?»?u c?? nh?»?ng bi???n th??i nh???t ?‘?»‹nh. V? d?»? Nho gi??o kh??ng h??? th???p ?‘?°?»?c vai tr?? ng?°?»?i ph?»? n?»?, vi?»‡c th?»? M??«u ?»? Vi?»‡t Nam r???t th?»‹nh h? nh. T?nh ?‘a th??§n, d??n ch?»§, c?»™ng ?‘?»“ng ?‘?°?»?c th?»? hi?»‡n ?»? vi?»‡c th?»? t??p th?»? gia ti??n, th?»? nhi?»?u c??·p th??§n th??nh, v? o m?»™t ng??i ch??a th???y kh??ng ch?»‰ th?»? Ph??t m? th?»? c??? nhi?»?u v?»‹ kh??c, th???n linh c?? m? ng?°?»?i th??t c?©ng c??. V? c?? l??? ch?»‰ ?»? Vi?»‡t Nam m?»›i c?? chuy?»‡n con c??c ki?»‡n c??? ??ng Tr?»?i, c?©ng nh?° m??t?p ng?°?»?i l???y ti??n trong c??c chuy?»‡n c?»• t?ch. ????y ch?nh l? nh?»?ng n?©t ri??ng c?»§a t?n ng?°?»?ng Vi?»‡t Nam.
4. Ng??n ng?»?
V?»? ngu?»“n g?»‘c ti???ng Vi?»‡t, c?? nhi?»?u gi??? thuy???t. Gi??? thuy???t gi??§u s?»©c thuy???t ph?»?c h??n c???: ti???ng Vi?»‡t thu?»™c d??ng M??n-Kh??me c?»§a ng?»? h?»‡ ????ng Nam ??, sau chuy?»?n bi???n th? nh ti???ng Vi?»‡t-M?°?»?ng (hay ti???ng Vi?»‡t c?»•) r?»“i t??ch ra. Trong ti???ng Vi?»‡t hi?»‡n ?‘???i, c?? nhi?»?u t?»« ?‘?°?»?c ch?»©ng minh c?? g?»‘c M??n-Kh??me v? t?°??ng ?»©ng v?»? ng?»? ??m, ng?»? ngh?©a khi so s??nh v?»›i ti???ng M?°?»?ng.
Tr???i qua ngh?¬n n??m B???c thu?»™c, v? d?°?»›i c??c tri?»?u ?‘???i phong ki???n, ng??n ng?»? ch?nh th?»‘ng l? ch?»? H??n, nh?°ng c?©ng l? th?»?i gian ti???ng Vi?»‡t t?»? r?µ s?»©c s?»‘ng ?‘???u tranh t?»± b???o t?»“n v? ph??t tri?»?n. Ch?»? H??n ?‘?°?»?c ?‘?»?c theo c??ch c?»§a ng?°?»?i Vi?»‡t, g?»?i l? c??ch ?‘?»?c H??n-Vi?»‡t. V? ?‘?°?»?c Vi?»‡t ho?? b??±ng nhi?»?u c??ch t???o ra nhi?»?u t?»« Vi?»‡t th??ng d?»?ng. Ti???ng Vi?»‡t ph??t tri?»?n phong ph?? ?‘i ?‘???n ra ?‘?»?i h?»‡ th?»‘ng ch?»? vi???t ghi l???i ti???ng Vi?»‡t tr??n c?? s?»? v??n t?»± H??n v? o th??? k?»‰ 13 l? ch?»? N??m.
Th?»?i k?»? thu?»™c Ph??p, ch?»? H??n d??§n b?»‹ lo???i b?»?, thay th??? b??±ng ti???ng Ph??p d??ng trong ng??n ng?»? h? nh ch?nh, gi??o d?»?c, ngo???i giao. Nh?°ng nh?»? ch?»? Qu?»‘c ng?»?, c?? l?»?i th??? ?‘??n gi???n v?»? h?¬nh th?»? k???t c???u, c??ch vi???t, c??ch ?‘?»?c, v??n xu??i ti???ng Vi?»‡t hi?»‡n ?‘???i th?»±c s?»± h?¬nh th? nh, ti???p nh??n thu??n l?»?i c??c ???nh h?°?»?ng t?ch c?»±c c?»§a ng??n ng?»? v??n ho?? ph?°??ng T??y. Ch?»? qu?»‘c ng?»? l? s???n ph??©m c?»§a m?»™t s?»‘ gi??o s?© ph?°??ng T??y trong ?‘?? c?? Alexandre de Rhodes h?»?p t??c v?»›i m?»™t s?»‘ ng?°?»?i Vi?»‡t Nam d?»±a v? o b?»™ ch?»? c??i Latinh ?‘?»? ghi ??m ti???ng Vi?»‡t d??ng trong vi?»‡c truy?»?n gi??o v? o th??? k?»‰ 17. Ch?»? qu?»‘c ng?»? d??§n ?‘?°?»?c ho? n thi?»‡n, ph?»• c??p, tr?»? th? nh c??ng c?»? v??n ho?? quan tr?»?ng. Cu?»‘i th??? k?»‰ 19, ?‘?? c?? s??ch b??o xu???t b???n b??±ng ch?»? qu?»‘c ng?»?.
Sau C??ch m???ng th??ng T??m 1945, ti???ng Vi?»‡t v? ch?»? qu?»‘c ng?»? gi? nh ?‘?°?»?c ?‘?»‹a v?»‹ ?‘?»™c t??n, ph??t tri?»?n d?»“i d? o, l? ng??n ng?»? ?‘a n??ng d??ng trong m?»?i l?©nh v?»±c, ?»? m?»?i c???p h?»?c, ph???n ??nh m?»?i hi?»‡n th?»±c cu?»™c s?»‘ng. Ng? y nay, nh?»? c??ch m???ng, m?»™t s?»‘ d??n t?»™c thi?»?u s?»‘ ?»? Vi?»‡t Nam c?©ng c?? ch?»? vi???t ri??ng.
????·c ?‘i?»?m c?»§a ti???ng Vi?»‡t: ?‘??n ??m nh?°ng v?»‘n t?»« c?»? th?»?, phong ph??, gi??§u ??m s???c h?¬nh ???nh, l?»‘i di?»…n ?‘???t c??n x?»©ng, nh?»‹p nh? ng, s?»‘ng ?‘?»™ng, d?»… chuy?»?n ?‘?»•i, thi??n v?»? bi?»?u tr?°ng, bi?»?u c???m, r???t thu??n l?»?i cho s??ng t???o v??n h?»?c ngh?»‡ thu??t. T?»± ?‘i?»?n ti???ng Vi?»‡t xu???t b???n n??m 1997 g?»“m 38410 m?»?c t?»«.
5. V??n h?»?c
Ph??t tri?»?n song song, t??c ?‘?»™ng qua l???i s??u s???c: V??n h?»?c Vi?»‡t Nam xu???t hi?»‡n kh?? s?»›m, c?? hai th? nh ph??§n l? v??n h?»?c d??n gian v? v??n h?»?c vi???t. V??n h?»?c d??n gian chi???m v?»‹ tr? quan tr?»?ng ?»? Vi?»‡t Nam, c?? c??ng l?»›n g?¬n gi?»? ph??t tri?»?n ng??n ng?»? d??n t?»™c, nu??i d?°?»?ng t??m h?»“n nh??n d??n. S??ng t??c d??n gian g?»“m th??§n tho???i, s?» thi, truy?»?n thuy???t, c?»• t?ch, truy?»‡n c?°?»?i, c??u ?‘?»‘, t?»?c ng?»?, ca dao... v?»›i nhi?»?u m? u s???c c??c d??n t?»™c ?»? Vi?»‡t Nam.
V??n h?»?c vi???t ra ?‘?»?i t?»« kho???ng th??? k?»‰ 10. Cho ?‘???n ?‘??§u th??? k?»‰ 20 c?©ng c?? hai b?»™ ph??n song song t?»“n t???i: ch?»? H??n (c?? th??, v??n xu??i, th?»? hi?»‡n t??m h?»“n, hi?»‡n th?»±c Vi?»‡t Nam n??n v??«n l? v??n ch?°??ng Vi?»‡t Nam) v? ch?»? N??m (h??§u nh?° ch?»‰ c?? th??, l?°u truy?»?n l???i nhi?»?u t??c ph??©m l?»›n). T?»« nh?»?ng n??m 20 c?»§a th??? k?»‰ 20, v??n h?»?c vi???t ch?»§ y???u s??ng t??c b??±ng ti???ng Vi?»‡t qua ch?»? qu?»‘c ng?»?, c?? s?»± c??ch t??n s??u s???c v?»? c??c h?¬nh th?»©c th?»? lo???i nh?° ti?»?u thuy???t, th?? m?»›i, truy?»‡n ng???n, k?»‹ch... v? s?»± ?‘a d???ng v?»? xu h?°?»›ng ngh?»‡ thu??t, ?‘?»“ng th?»?i ph??t tri?»?n v?»›i t?»‘c ?‘?»™ nhanh, nh???t l? sau C??ch m???ng th??ng T??m ?‘i theo ?‘?°?»?ng l?»‘i l??nh ?‘???o c?»§a ?????ng C?»™ng s???n Vi?»‡t Nam, h?°?»›ng v?»? cu?»™c s?»‘ng chi???n ?‘???u v? lao ?‘?»™ng c?»§a nh??n d??n.
C?? th?»? n??i ?»? Vi?»‡t Nam, h??§u nh?° c??? d??n t?»™c s?nh th??, y??u th??, l? m th?? - t?»« vua quan, t?°?»›ng l?©nh, s?° s??i, s?© phu ?‘???n sau n? y nhi?»?u c??n b?»™ c??ch m???ng - v? m?»™t c?? th?»? c???y, m?»™t c?»? l??i ?‘??, m?»™t anh l?nh chi???n ?‘?»?u thu?»™c d??m c??u l?»?c b??t, th?» m?»™t b? i v??.
V?»? n?»™i dung, ch?»§ l?°u l? d??ng v??n ch?°??ng y??u n?°?»›c b???t khu???t ch?»‘ng ngo???i x??m ?»? m?»?i th?»?i k?»? v? d??ng v??n ch?°??ng ph???n phong ki???n th?°?»?ng th??ng qua th??n ph??n ng?°?»?i ph?»? n?»?. Ph?? ph??n c??c th??i h?° t??t x???u c?»§a x?? h?»™i c?©ng l? m???ng ?‘?»? t? i quan tr?»?ng. C??c thi h? o d??n t?»™c l?»›n ?‘?»?u l? nh?»?ng nh? nh??n ?‘???o ch?»§ ngh?©a l?»›n.
V??n h?»?c Vi?»‡t Nam hi?»‡n ?‘???i ph??t tri?»?n t?»« l??ng m???n ?‘???n hi?»‡n th?»±c, t?»« ??m h?°?»?ng ch?»§ ngh?©a anh h??ng trong chi???n tranh ?‘ang chuy?»?n sang m?»? r?»™ng ra to? n di?»‡n cu?»™c s?»‘ng, ?‘i v? o ?‘?»?i th?°?»?ng, t?¬m ki???m c??c gi?? tr?»‹ ?‘?ch th?»±c c?»§a con ng?°?»?i.
V??n h?»?c c?»• ?‘i?»?n ?‘?? t???o n??n nh?»?ng ki?»‡t t??c nh?° Truy?»‡n Ki?»?u (Nguy?»…n Du), Cung o??n ng??m kh??c (Nguy?»…n Gia Thi?»?u), Chinh ph?»? ng??m (????·ng Tr??§n C??n), Qu?»‘c ??m thi t??p (Nguy?»…n Tr??i)... Vi?»‡t Nam t?»« m???y th??? k?»‰ tr?°?»›c ?‘?? c?? nh?»?ng c??y b??t n?»? ?‘?»™c ?‘??o: H?»“ Xu??n H?°??ng, ??o? n Th?»‹ ??i?»?m, B? huy?»‡n Thanh Quan.
V??n xu??i hi?»‡n ?‘???i c?? nh?»?ng t??c gi??? kh??ng th?»? n??i l? thua k?©m th??? gi?»›i: Nguy?»…n C??ng Hoan, V?© Tr?»?ng Ph?»?ng, Ng?? T???t T?»‘, Nguy??n H?»“ng, Nguy?»…n Tu??n, Nam Cao... B??n c???nh ?‘?? l? nh?»?ng nh? th?? ?‘??·c s???c nh?° Xu??n Di?»‡u, Huy C??n, H? n M??·c T?», Nguy?»…n B?nh, Ch??? Lan Vi??n, T?»‘ H?»?u... Ti???c r??±ng hi?»‡n nay ch?°a c?? nh?»?ng t??c ph??©m l?»›n ph???n ??nh ?‘??§y ?‘?»§, trung th?»±c v? x?»©ng ?‘??ng ?‘???t n?°?»›c v? th?»?i ?‘???i.
6. Ngh?»‡ thu??t
Vi?»‡t Nam c?? kho???ng 50 nh???c c?»? d??n t?»™c, trong ?‘?? b?»™ g?µ l? ph?»• bi???n nh???t, ?‘a d???ng nh???t v? c?? ngu?»“n g?»‘c l??u ?‘?»?i nh???t (tr?»‘ng ?‘?»“ng, c?»“ng chi??ng, ?‘? n ?‘??, ?‘? n t?? r?°ng...). B?»™ h??i ph?»• bi???n l? s??o kh??n, c??n b?»™ d??y ?‘?»™c ?‘??o nh???t c?? ?‘? n b??§u v? ?‘? n ?‘??y.
Th?»? lo???i v? l? n ?‘i?»‡u d??n ca Vi?»‡t Nam r???t phong ph?? kh???p Trung, Nam, B???c: t?»« ng??m th??, h??t ru, h?? ?‘???n h??t quan h?»?, tr?»‘ng qu??n, xoan, ?‘??m, v? gi??·m, ca Hu???, b? i ch??i, l??. Ngo? i ra c??n c?? h??t x??©m, ch??§u v??n, ca tr??.
Ngh?»‡ thu??t s??n kh???u c?»• truy?»?n c?? ch??o, tu?»“ng. R?»‘i n?°?»›c c?©ng l? m?»™t lo???i h?¬nh s??n kh???u truy?»?n th?»‘ng ?‘??·c s???c c?? t?»« th?»?i L??. ????§u th??? k?»‰ 20, xu???t hi?»‡n c???i l?°??ng ?»? Nam b?»™ v?»›i c??c ?‘i?»‡u v?»?ng c?»•.
Ngh?»‡ thu??t thanh s???c Vi?»‡t Nam n??i chung ?‘?»?u mang t?nh bi?»?u tr?°ng, bi?»?u c???m, d??ng th?»§ ph??p ?°?»›c l?»‡, gi??§u ch???t tr?»? t?¬nh. S??n kh???u truy?»?n th?»‘ng giao l?°u m??t thi???t v?»›i ng?°?»?i xem v? t?»•ng h?»?p c??c lo???i h?¬nh ca m??a nh???c. M??a Vi?»‡t Nam ?t ?‘?»™ng t??c m???nh m??? m? ?‘?°?»?ng n?©t u?»‘n l?°?»?n m?»?m m???i, ch??n kh?©p k?n, m??a tay l? ch?nh.
?»? Vi?»‡t Nam, ngh?»‡ thu??t ch???m kh???c ?‘??, ?‘?»“ng, g?»‘m ?‘???t nung ra ?‘?»?i r???t s?»›m c?? ni??n ?‘???i 10000 n??m tr?°?»›c CN. Sau n? y g?»‘m tr??ng men, t?°?»?ng g?»—, kh???m trai, s??n m? i, tranh l?»?a, tranh gi???y ph??t tri?»?n ?‘???n tr?¬nh ?‘?»™ ngh?»‡ thu??t cao. Ngh?»‡ thu??t t???o h?¬nh Vi?»‡t Nam ch?? tr?»?ng di?»…n t??? n?»™i t??m m? gi???n l?°?»?c v?»? h?¬nh th?»©c, d??ng nhi?»?u th?»§ ph??p c??ch ?‘i?»‡u, nh???n m???nh.
???? c?? 2014 di t?ch v??n ho??, l?»‹ch s?» ?‘?°?»?c Nh? n?°?»›c c??ng nh??n v? 2 di t?ch l? c?»‘ ?‘?? Hu???, V?»‹nh H??? Long ?‘?°?»?c qu?»‘c t??? c??ng nh??n. Ki???n tr??c c?»• c??n l???i ch?»§ y???u l? m?»™t s?»‘ ch??a-th??p ?‘?»?i L??-Tr??§n; cung ?‘i?»‡n-bia ?‘?»?i L??, ?‘?¬nh l? ng th??? k?»‰ 18, th? nh qu??ch-l??ng t??©m ?‘?»?i Nguy?»…n v? nh?»?ng ng?»?n th??p Ch? m.
Th??? k?»‰ 20, ti???p x??c v?»›i v??n ho?? ph?°??ng T??y, nh???t l? sau khi n?°?»›c nh? ?‘?»™c l??p, c??c lo???i h?¬nh ngh?»‡ thu??t m?»›i nh?° k?»‹ch n??i, nhi???p ???nh, ?‘i?»‡n ???nh, ca m??a nh???c v? m?»? thu??t hi?»‡n ?‘???i ra ?‘?»?i v? ph??t tri?»?n m???nh, thu ?‘?°?»?c nh?»?ng th? nh t?»±u to l?»›n v?»›i n?»™i dung ph???n ??nh hi?»‡n th?»±c ?‘?»?i s?»‘ng v? c??ch m???ng. Cho n??n ?‘???n gi?»?a n??m 1997, ?‘?? c?? 44 ng?°?»?i ho???t ?‘?»™ng v??n ho??-ngh?»‡ thu??t ?‘?°?»?c nh??n Gi???i th?°?»?ng H?»“ Ch? Minh, 130 ng?°?»?i ?‘?°?»?c phong danh hi?»‡u Ngh?»‡ s?© nh??n d??n, 1011 ng?°?»?i ?‘?°?»?c t??·ng danh hi?»‡u Ngh?»‡ s?© ?°u t??, ?‘??·c bi?»‡t c?? hai ng?°?»?i ?‘?°?»?c nh??n gi???i th?°?»?ng qu?»‘c t??? v?»? ??m nh???c l? ????·ng Th??i S??n (Gi???i ??m nh???c Chopin) v? T??n N?»? Nguy?»‡t Minh (Gi???i ??m nh???c Tchaikovski). T?nh ?‘???n ?‘??§u n??m 1997, c??? n?°?»›c c?? 191 ?‘o? n ngh?»‡ thu??t chuy??n nghi?»‡p v? 26 x?°?»?ng phim, h??ng phim, k?»? c??? trung ?°??ng v? ?‘?»‹a ph?°??ng. ???? c?? 28 phim truy?»‡n, 49 phim th?»?i s?»±-t? i li?»‡u v? khoa h?»?c ?‘?°?»?c nh??n gi???i th?°?»?ng qu?»‘c t??? ?»? nhi?»?u n?°?»›c.
V??n ho?? d??n t?»™c c?»• truy?»?n hi?»‡n ?‘?»©ng tr?°?»›c s?»± nghi?»‡p c??ng nghi?»‡p ho?? v? hi?»‡n ?‘???i ho??, ?‘?»©ng tr?°?»›c nh?»?ng th??ch th?»©c gay g???t c?»§a kinh t??? th?»‹ tr?°?»?ng v? xu th??? to? n c??§u ho??. Nhi?»?u ng? nh v??n ho?? ngh?»‡ thu??t ?‘ang c?? ph??§n ch?»?ng l???i, t?¬m ?‘?°?»?ng v? t?»± c??ch t??n. H??n bao gi?»? h???t ?‘??·t ra v???n ?‘?»? b???o t?»“n v? ph??t tri?»?n v??n ho?? d??n t?»™c, v???n ?‘?»? l?»±a ch?»?n c??c gi?? tr?»‹ c?©, x??y d?»±ng c??c gi?? tr?»‹ m?»›i. B???o t?»“n nh?°ng v??«n ph???i l? m?»™t n?»?n v??n ho?? m?»?. Hi?»‡n ?‘???i nh?°ng kh??ng xa r?»?i d??n t?»™c. C??ng cu?»™c ?‘?»•i m?»›i v??n ho?? ?‘ang ti???p t?»?c...
|
